Waardenstellend onderzoek en documentatie van een verdwenen complex
Aanleiding tot het onderzoek naar ‘Putstraat 44 te Born’ was het voornemen van de opdrachtgever, de familie Hoedemakers uit Born, om de boerderij te verkopen. De potentiële koper had echter het plan opgevat om de boerderij te slopen. Om de vereiste sloopvergunning te verkrijgen, vroeg de gemeente Sittard-Geleen een cultuur- en bouwhistorisch onderzoek evenals een bouwtechnisch onderzoek. Op deze manier wilde men een gedegen belangenafweging voorbereiden, waarbij een besluit zou vallen of de boerderij al dan niet de status van gemeentelijk monument zou krijgen.
Helaas is deze procedure tot een voortijdig einde gekomen, doordat de schuur achter het woonhuis van de boerderij instortte. De gemeente Sittard-Geleen besloot daarop de verzochte sloopvergunning af te geven. Dankzij het verrichtte onderzoek is nu een grondige documentatie van het complex voorhanden, met opmeettekeningen van de bestaande toestand. Op papier zal dit stukje Borner geschiedenis zo blijven voortbestaan.
Boerderij
aan de Putstraat in Born
De plek waar de
boerderij is gebouwd heeft voor Born een belangrijke historische betekenis.
Omstreeks 1125 ontstaat de plaats Born, destijds Burne genaamd. De plaats is
waarschijnlijk ontstaan rondom een bron de ‘Sint Maartensput’ ofwel in de
volksmond de ‘Sint Martinpöt’. De bron bevond zich nabij de hoek van de
Putstraat en de Bronstraat; vlakbij waar de boerderij zich bevindt.
De boerderij zelf is in 1878 gebouwd, nadat er eerst diverse ontwikkelingen hebben plaatsgevonden betreffende de verkaveling. De eerste bebouwing heeft een L-vorm en bestaat uit het woonhuis en de aangebouwde schuur. Begin twintigste eeuw wordt de bedrijfsruimte vergroot, ten gevolge van een uitbreiding van het boerenbedrijf. Dan ontstaat ook het gesloten hoftype, zoals dat tot op de dag van vandaag nog bestaat.
Het boerenbedrijf groeide geleidelijk in omvang tot één van de grootste in Born. Deze toonaangevende positie kwam ook naar voren in de boerderij. Dit blijkt onder andere uit het woonhuis. Op de binnenplaats heeft het woonhuis een grote stevige deuropening, die de ‘grootsheid’ van de familie aangeeft. Het bakhuis is nog een voorbeeld; alleen grote boerderijen hadden een bakhuis. Mensen uit de omgeving kwamen over het algemeen hun brood bakken bij die boerderijen. De toegepaste materialen en de aandacht voor details bevestigen eveneens de voorname positie. De Tuiles du Nord dakpannen hebben bijvoorbeeld een zeer hoge kwaliteit en zijn niet alleen een teken van rijkdom maar zijn ook het meest duurzaam.
Bakoven
De
boerderij bezit als ensemble grote cultuurhistorische waarde. Afgezien van
enkele aanpassingen aan de toenmalige standaard (bijvoorbeeld de vloer- en
muurafwerking in de hal van het woonhuis en de betonvloer in de schuur) hebben
geen grote ingrepen plaatsgevonden. De tijd heeft stilgestaan. Het ensemble is
in feite nog exact hetzelfde als toen het gebouwd werd. Bovendien zijn de
verschillende functies, wonen, werken, veestalling en oogstopslag, van het
boerenbedrijf duidelijk zichtbaar.
Strodak
in paardenstal
Res novae
De
boerderij vormt, zeker gelet op haar uiterlijke verschijningsvorm en de
historische betekenis van de plek, een hoogwaardig cultuurhistorisch ensemble.
Een dergelijk cultuurhistorisch onderzoek was nog niet eerder verricht voor de boerderij aan de Putstraat. Dat maakt het rapport op zichzelf tot één res nova (nieuwe zaak). We belichten hier de belangrijkste res novae:
Totstandkoming
De cultuur- en bouwhistorische analyse is opgesteld door drs Jennemie Stoelhorst, terwijl ing. Annemie Dormans het bouwtechnisch onderzoek verrichtte. De collegiale toets werd verzorgd door drs Margreeth Bruijnesteijn – Bangert, dr Bernadette van Hellenberg Hubar en drs Roland Bruynesteyn MBA. Ir Wim Beelen heeft als boerderijdeskundige zijn bijdrage geleverd aan de totstandkoming van beide rapporten. De tekeningen van de huidige toestand zijn van de hand van ir Karl Pesch Konopka.